Ko je bio prvi banjalučki mitropolit i kakav je put vodio do trona u gradu na Vrbasu? Na to pitanje nedavno je, povodom godišnjice hirotonisanja, podsjetio poznati istoričar Zoran Pejašinović, donoseći zanimljive detalje o životu i djelu Evgenija Letice – Ličanina rođenog 1858. godine u Plaškom kao Manojlo Letica.
Njegova biografija daleko je od uobičajene crkvene putanje. Školovao se u Karlovcima, potom studirao pravo u Beču, Gracu i Zagrebu, a pravničku službu obavljao u Sremskoj Mitrovici, Sarajevu i Zagrebu. Tek u 35. godini završava Bogosloviju u Sremskim Karlovcima i 1895. se zamonašuje, dobivši ime Evgenije. Njegov uspon u crkvenoj hijerarhiji bio je brz – već 1900. godine postaje arhimandrit.
Upravo tada dolazi do važne reorganizacije crkvene uprave: iz glomazne Dabrobosanske mitropolije izdvaja se Banjalučko-bihaćka mitropolija sa sjedištem u Banjoj Luci. Na njeno čelo, 30. decembra 1900. godine, uz bakljadu i narodno veselje, stiže prvi mitropolit – Evgenije Letica.
“Činodejstvovala su sva tri mitropolita iz Bosne i Hercegovine, a među zvanicama se našao i biskup Marković. Nakon hirotonisanja u crkvi Sošestvija Svetog Duha uslijedila je liturgija, koju je oplemenilo mlađano SPD ’’Jedinstvo’’, predvođeno horovođom Ksenofonom Zitom”, otkriva detalje Pejašinović.
Na toj dužnosti proveo je osam godina, ostavivši iza sebe i jedno od najreprezentativnijih zdanja u gradu – Eparhijski (Vladičanski) dvor. Početkom 1908. godine, nakon smrti Nikolaja Mandića, ujaka Nikole Tesle, Letica preuzima upravu nad Dabrobosanskom mitropolijom u Sarajevu.
Upravo u tom periodu nastaje i njegov portret iz 1908. godine, djelo slikara Špire Bocarića, koji je Pejašinović takođe predstavio javnosti objavivši fotografiju slike. Zanimljivo je da je Bocarić 1910. godine naslikao i portret mitropolita Nikolaja Mandića, pa se nameće pretpostavka da je Letica bio naručilac oba djela – i svog i portreta svog prethodnika.
Obam portreta pripadaju Bocarićevoj fazi akademskog realizma, dok se poentilizam, po kojem će kasnije biti prepoznatljiv, tek nazire. Danas se čuvaju u Palati Mitropolije dabrobosanske u Sarajevu, a mogli su se vidjeti i na izložbi „Kultura Srba u Sarajevu 1468–1941“ nedavno otvorenoj u Banskom dvoru u Banjaluci.
FOTO: FACEBOOK/ZORAN.PEJASINOVIC.2025
Letica je inače penzionisan 1920. godine, u novoj, jugoslovenskoj državi. Pejašinović navodi da je mnogima smetala njegova ranija lojalnost Beču.
U svakom slučaju, priča o prvom banjalučkom mitropolitu tako nije samo crkvena hronika, već i svjedočanstvo o vremenu u kojem su se preplitali politika, kultura i identitet – a u kojem je Evgenije Letica ostavio dubok i trajan trag.
