Pred Drugi svjetski rat u Banjaluci je bilo 560 zanatskih radnji sa 896 radnika i 224 učenika. U toku rata mnoge radnje su oštećene, neki vlasnici su nastradali, a neki napustili grad, pa je njihov broj nakon oslobođenja pao na 150.
Najčešći zanati kojima su se bavile žene u Banjaluci
- krojačke radnje
- frizerski saloni
- kozmetičke radnje
- pedikir i manikir saloni
- jorgandžijske radnje
- radnje za farbanje tkanina i odjeće
- radnje za popravku čarapa
Podizanje privatnog zanatstva
Narodne vlasti su pristupile podizanju privatnog zanatstva davanjem ovlaštenja za samostalan rad, dodjelom materijala i alata za rad, kao i kredita za obnovu njihovih radionica. Zanatlije su počele ponovo da rade i da se prilagođavaju novim društvenoekonomskim uslovima.
Obnovi zanatstva u Banjaluci doprinijela je velika potražnja lokalnog stanovništva za svakodnevnim uslugama.
Od 1945. do 1950. broj zanatskih radnji se povećao na 298, a bile su uglavnom locirane u Titovoj, Maslešinoj, Ferhat-pašinoj i Gornješeherskoj ulici, u Maloj čaršiji i na Bezistanu. U toku 1946. izvršena je revizija dozvola izdatih za vrijeme Nezavisne Države Hrvatske, a 1951. revizija svih izdatih dozvola.
Zanatstvom se uglavnom bavili muškarci
Zanatstvom su se uglavnom bavili muškarci zbog prirode posla i to kovači, zidari, tesari, auto-mehaničari, dimnjačari.
Na spisku registrovanih zanatskih radnji u Banjaluci iz 1956, u vlasništvu žena bilo je samo 12 od ukupno 380 radnji. Zanatske zadruge i državna zanatska preduzeća pružali su sigurne uslove rada, redovne plate i socijalnu zaštitu, ali su ipak žene ulazile u poslovni rizik i otvarale privatne radnje najčešće iz ljubavi prema tom poslu i kako bi pokazale svoju samostalnost i kreativnost.
Arhivska građa u Arhivu Republike Srpske
U arhivskoj građi koju čuvamo u Arhivu Republike Srpske našli smo podatke o nekim ženama koje su registrovale privatne zanatske radnje od 1945. do zemljotresa 1969.
Zanatstvo je imalo ulogu da upotpunjava prazninu u industrijskoj proizvodnji. Iako su brzim razvojem industrije poslije oslobođenja mnoge grane zanata postepeno nestajale, na drugoj strani javljale su se potrebe za razvojem novih u skladu sa potrebama radnih ljudi.
Stvarao se novi sloj stanovništva
Zanati vezani za tekstil (posebno krojački) odmah su bili na udaru industrijalizacije, jer su otvorene fabrike za proizvodnju konfekcije. Istovremeno sa razvojem industrije stvarao se novi sloj stanovništva. Radnici u fabrikama poboljšali su svoje imovno stanje i napustili kupovinu ručno rađenih proizvoda od tekstila i postali potrošači jeftinih industrijskih proizvoda.
I pored toga, krojački zanat nije bio potisnut, pa je u Banjaluci 1956. bilo preko 40 registrovanih krojačkih radnji, a bilo je i radnji koje su vodile žene i u kojima se šila nova odjeća ili prepravljala stara.
Od 1950. do 1969. registrovane krojačke radnje su imale: Julijana Semenik u Maršala Tita 43, Rozalija Ridolfo u Svetozara Markovića 11, Lucija Jordan u M. Stojanovića 89, kasnije u Sime Šolaje 9, Antonija Bregant Jerin u Đure Pucara 8, Milica Filipović u Štrosmajerovoj, Albina Falan u Slavka Rodića 5, Aiša Hadžić u Brace Potkonjaka 67, Marica Ajder u Kozarskoj 36, Marija Pavlina u M. Bursać 13 i Mirjana Šarčević u Kočićevoj 89.
Fadilja Bošnjak, rođena 1928. u Prizrenu, Srez šarplaninski, imala je jorgandžijsku radnju 1955-1972. u Ul. maršala Tita 59, u kojoj je proizvodila jorgane, jastuke i dušeke. Od 1945. do dolaska u Banjaluku, Fadilja je radila u jorgandžijskim radnjama u Đakovici.
Amalija (Jakova) Klindić imala je zanatsku radnju za krpljenje čarapa 1952-1959. u Ul. Veselina Masleše 21. Nakon zatvaranje te radnje, popravak ženskih čarapa vršen je samo u prodavnici obuće “Borovo”, pa je Sreska zanatska komora predložila da se otvori jedna takva radnja u gradu. Razija Halimić je u zgradi “Titanik” u Ulici maršala Tita vodila uslužnu radnju za popravak ženskih čarapa “Očica” od 1960. do 1963. Istu radnju 1963-1964. vodila je Emina Halimić.
Bojadžijske radnje imale su Jozefina Štimac u Branka Radičevića 3 i Ružica Drakulić u Slavka Rodića 13, u kojima su farbale vunu, platno i odjevne predmete.
Radnje za prehrambenu djelatnost, odnosno za mljevenje žitarica imale su Marica Grgić u Milana Radmana 24 i Fatima, rođ. Džinić, Begović u Nurije Pozderca. Radnju za izradu soda-vode i bezalkoholnih pića (šabesa) imala je 1950-1953. Terezija Topolčić Plazek u Titovoj 15. Ona je 1930-1942. bila zaposlena u Tvornici soda-vode i šabesa Ferenčić i Plazek.
Moderni zanati
Pedesetih godina se, pored tradicionalnih, razvijaju novi, moderniji zanati, prilagođeni potrebama savremenog čovjeka, a u kojima su žene postigle zapažene rezultate. Pored frizerskih radnji, koje se tad otvaraju u većem broju, pojavljuju se prve kozmetičarke, pedikirke i manikirke. U vremenu 1950-1969. frizerske radnje otvorile su Lucija Malogajski Pajić u Ul. Veselina Masleše 23 i Emina Berberović (prije udaje za Smaju zvala se Amalija Lenič) u Đure Pucara 4 (12) od 1954. do 1980.
Njen salon “Malčika”, jedan od najpoznatijih u Banjaluci, naslijedila je kćerka Jilduza Beba Zembo; Senija Trokić u Braće Alagića, Julijana Tomić, frizer-brijač, u Maršala Tita 75, kasnije u Sarajevskoj 6; Ismeta (kći Atifa) Hidić, rođena 1940. u Bosanskom Petrovcu, otvorila je 1964. frizersku radnju za žene u Mirka Kovačevića 2, a od 1974. sjedište radnje je u Nurije Pozderca 1; Lunčika (rođ. Levi) Hrgić 1965. otvorila je ženski frizerski salon “Luna” u Vase Pelagića 5, a Arifa Tafilović frizersku radnju “Rifka” u Mirka Kovačevića 2; Fatima Pranjić je 1966. u Vlade Vitjuka bb. otvorila frizersku radnju za muškarce; Nada Gregorina Jakovac je 1967. u Vladimira Nazora 4 otvorila frizerski salon za žene “Nada”, a Mirjana (rođ. Erić) Muratagić, rođena 1932. u Visokom, frizersku radnju za žene “Mira” u Omladinskoj ulici 35; Esma Tahrić Eskić, rođena 1929. Bihaću, otvorila je 1968. frizersku radnju “Esma” u Maršala Tita 71. Ovu radnju je 1950-1956. vodio njen otac Nurija, a 1956-1968. njena majka Đuma.
Radojka Bajić Marković, rođena 1920. u Banjaluci, imala je 1951. dozvolu za pedikirsku i manikirsku radnju, koju je otvorila u Vakufskoj palati u Ul. Marije Bursać 1. U molbi za izdavanje dozvole navela je da je od 1942. do oslobođenja radila u Filijali “Bata” u Beogradu kao pedikirka i da u Banjaluci ne postoji takva radnja.
Ana (rođ. Leušić) Čehajić imala je odobrenje za kozmetičku (masersku) zanatsku radnju za njegu lica i tijela od 1954. Za Kozmetički studio “Dijana” u Maršala Tita 71/2 imala je odobrenje 1955-1957. Bila je po struci farmaceut i borila se protiv onih koji se bave nadrikozmetikom i nedozvoljenom trgovinom pomadama. Za Anu Čehajić možemo reći da je prva registrovana kozmetičarka u Banjaluci, a za Radojku Marković da je prva pedikirka i manikirka.
Poslije smrti muževa nastavile njihovu djelatnost
Neke žene su poslije smrti muževa nastavile njihovu djelatnost preko poslovođa. Bisera Abazagić, udova Latifova, imala je pekaru na Haništu 1950-1958, koju je vodila preko poslovođe Asima Semiza. Mina Malkić je kovačku radnju u Vilsonovoj 20 vodila preko poslovođe Alije Malkića, a Jovanka Kuljić obućarsku radnju preko poslovođe Hamdije Smajilagića 1951-1953. Muniba Sarajlić nastavila je vođenje brijačke radnje preko stručnih poslovođa Asima Mujkanovića i Hasnije Smailagića. Hata Rizvanović imala je dozvolu za nastavak mlinarske radnje na osnovu dozvole izdate njenom mužu 1939.
Kroz rad u zanatstvu žene su postale nezavisnije i aktivnije u društvu. Njihovo zapošljavanje doprinijelo je promjeni tradicionalnog mišljenja da je ženi mjesto u kući. Iako njihov rad nije naročito istican, žene su, baveći se zanatstvom, postale važan faktor društvenih i ekonomskih promjena u Banjaluci u navedenom periodu.
(Nezavisne.com)
